Medyada hayali arkadaşlar

Ters Yüz animasyon filmindeki Riley karakterinin hayali arkadaşı Bing Bong'u Oregon Üniversitesi'nden Prof. Dr. Marjorie Taylor yorumluyor.  Haziran ayında Slate dergisinde yayınlanan röportajı laboratuvarımız asistanlarından Begüm Köseler ve Sezercan Uçar Türkçe'ye çevirdi.
Ters Yüz’deki Hayali Arkadaşın Arkasındaki Bilimsellik: Bir Çocuk Psikoloğu Bing Bong Karakterini Değerlendiriyor
Aisha Harris
Image result for bing bong

Eğer siz de güncel vizyonu takip ediyorsanız geçtiğimiz aylarda vizyona giren Ters Yüz (Inside Out) filminden Bing Bong karakteri sizin için bir şey çağrıştırıyordur. Kendisi filmin ana karakterlerinden 11 yaşındaki Riley’nin fazlasıyla tuhaf ve enerji dolu hayali arkadaşı.

Filme dair insan duygularının tasvir edilmesi ve bunun uygunluğu hakkında birçok eleştiri yazısı yazıldı (ki filmin yapımında birçok psikolog, danışman olarak görev almıştı). Ancak Bing Bong, Riley’nin hafızasının derinliklerinde kaybolmuş çok özel bir karakter. Hayali arkadaşlar ile ilgili daha fazla bilgi almak ve bu arkadaşların çocukların hayal gücünü anlamamızla nasıl ilişkili olduğunu öğrenebilmek adına Oregon Üniversitesi psikoloji profesörlerinden,“Hayali Arkadaşlar ve Onları Yaratan Çocuklar” kitabının yazarı Marjorie Taylor ile konuştum.
 
Hayali arkadaşlar çocuklar arasında yaygın mıdır?
Bu hayali arkadaş tanımınıza göre değişir. Bazı insanlar yalnızca görünmeyen hayali arkadaşlardan bahsetmeye çalışır, ancak bazen bu hayali arkadaş bir peluş oyuncak, yani bir nesne de olabilir. Yani, eğer ki tanımınız peluş oyuncakları da içeriyorsa – bu peluş oyuncak yalnızca bir oyuncak değil, gerçekten çocuğun konuştuğu, dinlediği ve ona bir arkadaşıymış gibi davrandığı bir peluş oyuncak ise – çocukların % 65’i 7 yaşına kadar bir ya da birden çok hayali arkadaş tecrübesi yaşıyorlar.  Ancak, eğer sadece görünmez hayali arkadaşlardan bahsediyorsak bu sefer oran %37-38 civarında oluyor. Yani evet, aslında oldukça yaygındır diyebiliriz.

Hayali arkadaş olayı tam olarak nasıl işliyor – çocuklar hayali arkadaşlarının gerçek birer varlık olduğuna inanıyor mu?
Çocuklar hayali arkadaşlarının gerçek birer varlık olmadıkları konusunda eminler. Aslında 25 yıl önce beni araştırmaya teşvik eden soru şuydu: Çocuklar hayali arkadaşlarının aslında gerçek olmadığını, varmış gibi olduklarını anlıyorlar mı? ... Özellikle 4-5 yaş çocuklar için “gerçek mi?” yoksa “gerçekmiş gibi mi?” soruları arasındaki farkı ayırt etmek oldukça zordur.
Yani, eğer soruyu doğruca soracak olursak, evet diyebilirler, ve bazen de soruya “Ben gerçekmiş gibi davranıyorum.” veya benzeri cevaplarda bulunabilirler.
Birçok çocuk ile görüştükten sonra bulduğumuz sonuç, genellikle çocukların kendiliğinden bizimle bu konuya bir açıklık getirmek istiyor olmalarıdır. Biz çalışma sırasında hayali arkadaşları hakkında söyledikleri her şeyi yazdıktan ve hayali arkadaş tanımlarını dikkatlice dinledikten sonra, “O gerçek birisi değil, sadece benim uydurmam.” gibi cümleler söylüyorlar.
 
Sizce neden çocuklar hayali arkadaşlarının kendileri tarafından var edildiklerini açıklıyorlar?
Bence bazen bu durumun arkasındaki sebep, çocukların yalan söylemediklerine bizi ikna ettirme çabaları... Çocuklar yaşları büyüdükçe, bu konuyu daha çok içlerinde yaşıyorlar çünkü bizler bu hayali arkadaş durumunu 4-5 yaş çocukları için oldukça tatlı ve şirin olarak görsek de 10 yaşındaki bir çocuk için aynı duruma daha farklı yaklaşıyoruz.
Araştırmalarımızdan bazıları 12 yaşında iken hayali arkadaş sahibi olma durumu ile alakalı. Bir çalışmamızı yüksek risk grubunda olan, düşük sosyoekonomik düzeye sahip, okulda  parlak olmayan ve öğretmenleri tarafından problem yaşamaya meyilli olarak tanımlanan çocuklar ile yürüttük. Çalışmamızın sonucunda bu çocuklardan yaklaşık %9.5’inin hayali arkadaş sahibi olduğunu gördük. 12 yaşında hayali arkadaşa sahip olan çocuklar, 18 yaşında  bazı alanlarda yetersiz mi sorusunun cevabını bulmak için, araştırmamızdaki çocukları 18 yaşına kadar takip ettik. Sonuç tam tersi çıktı. Yani 12 yaşında hayali arkadaş sahibi bir tehlike işaretindense, destekleyici olarak görülebilir.
 
Ters Yüz’de, Bing Bong kaybolduğunda Riley 11 yaşındaydı. Peki çocuklar genelde kaç yaşlarındayken hayali arkadaşlarından vazgeçmeye meyilli oluyorlar?
Filmde Bing Bong Riley’nin hafızasının derinliklerinde, yani çok da aktif bir yeri yokmuş gibi gözüküyor – yalnızca hafızanın derinliklerinde bulunuyor ve ardından da yavaş yavaş yok oluyor. Çocuklara hayali arkadaşlarını sorduğumuz zaman, bazen hayali arkadaşlarına ne olduğunu hatırlayamıyorlar, yalnızca onlarla oynamayı bırakıyorlar; favori oyuncağınız ile bir süre sonra oynamayı bırakmanız gibi (Ancak bazı hayali arkadaşlar bir su birikintisinde boğulabiliyor, taşınabiliyor, araba altında ezilebiliyor, veya bunlara benzer şeylere maruz kalabiliyorlar.)
 
Yani 11 yaşındaki Riley’in Bing Bong’u terk etmesi anlaşılır bir durum?
Evet, bu yaşta hayali bir erkek arkadaş yaşça daha uygun. Filmdeki hayali erkek arkadaş detaylandırılmış ve pek işe yarar gözükmüyor, ileride neler yapacağını merak ediyorum. Ancak Bing Bong şekerden gözyaşları gibi değişik özellikleri ve Riley küçükken sürekli ortada olması ile fazlaca detaylandırılmış gözüküyordu.
 
Filmde Bing Bong, Riley’nin birçok anısının sonsuza dek kaybolduğu bir çöplüğe düşüyordu. Yetişkinlerin çocukluk zamanlarında hayali arkadaşlarının olduğunu unutmaları ne kadar yaygın?
Oldukça yaygın. Yetişkinler yaşadıkları bir deneyimi unutabilirler, ki unutulan şeyler çoğu zaman aile hikayeleri ile alakalı oluyor. Bazen de ebeveynler anıların koruyucuları olabiliyorlar. Yetişkinler ile yaptığımız görüşmelerde, bazen “Evet, benim bir hayali arkadaşım vardı ancak pek de hatırlayamıyorum. Ama annem benim her zaman onu da akşam yemeği masasına oturtmak istediğimi, adının Bay Hiçkimse olduğunu ve bir su aygırı olduğunu söylüyor.”. Ebeveynler bu anıları, yani çocuklarının inanılmaz derecedeki hayal güçlerinin ürünlerini, akıllarında tutabiliyor çünkü onlara bu durum fazlasıyla sevimli geliyor.
Ayrıca yetişkinlik zamanında unutuluyor diyoruz ama, çocuklarla görüştükten 3 yıl sonra başka bir görüşme yaptığımızda ve “Sen 4 yaşındayken bize Digger adında birinden bahsediyordun.” dediğimizde, “Hmm. Hatırlamıyorum.” diyebiliyorlar.
 
Bing Bong hakkında sevdiğim şeylerden biri küçük Riley’nin arkasını kollaması. Geliyor, günü kurtarıyor, ve çok da iyi birisi. Hayali arkadaşlar çocukların hayal güçlerinin birer ürünleri. Hayali arkadaşı olan ve olmayan çocuklara baktığımız zaman, hayali arkadaşların çocuklara yarar sağladığını görebiliyoruz. Sonuca varmam gerekirse eğer, bu film hakkında sevdiğim şey Bing Bong isimli hayali arkadaş karakterinin iyi olmasıydı.